Marjane Satrapi – หญิงอิหร่านคนแรกที่ได้รับการเสนอชื่อเข้าชิงออสการ์ สาขาภาพยนตร์แอนิเมชันยอดเยี่ยมจากภาพยนตร์ ‘Persepolis’

- Advertisement -

“ระบอบแบบนี้ทำให้คนคนหนึ่งต้องถามตัวเองเมื่อจะออกจากบ้านว่า ‘ขากางเกงฉันยาวพอหรือยัง’ ‘ผ้าคลุมศีรษะฉันเข้าที่หรือเปล่า’ ‘คนจะดูออกไหมว่าฉันแต่งหน้า’ ‘พวกเขาจะฟาดฉันไหม’ แทนที่จะถามว่า ‘ไหนล่ะอิสระทางความคิดของฉัน’ ‘ไหนล่ะเสรีภาพในการแสดงออกของฉัน’ ‘ชีวิตฉันมันดีแล้วจริง ๆ เหรอ’ หรือ ‘เกิดอะไรขึ้นในคุกสำหรับคดีทางการเมือง”

นี่คือเสียงของ ‘มาร์จาน ซาตราปี’ หญิงที่ใช้ชีวิตวัยเด็กในอิหร่าน ผู้ผ่านเหตุการณ์ความรุนแรงและการกดขี่ในช่วงที่มีการปฏิวัติอิสลามเพื่อล้มล้างระบอบกษัตริย์ และได้เล่าเรื่องราวชีวิตของเธอออกมาผ่านหนังสือการ์ตูน ‘Persepolis’ ซึ่งประสบความสำเร็จอย่างมาก จนในภายหลังได้ถูกดัดแปลงเป็นภาพยนตร์แอนิเมชันที่คว้ารางวัล Jury Prize จากเทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์มาได้ ทั้งยังได้รับการเสนอชื่อเข้าชิงรางวัลออสการ์ สาขาภาพยนตร์แอนิเมชันยอดเยี่ยมอีกด้วย ซึ่งการเข้าชิงครั้งนี้นับเป็นก้าวสำคัญในการนำเสนออีกแง่มุมของเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในอิหร่านผ่านสายตาของซาตราปีให้คนนอกได้รับรู้

SPECTRUM OF HUMAN: Marjane Satrapi – หญิงอิหร่านคนแรกที่ได้รับการเสนอชื่อเข้าชิงออสการ์ สาขาภาพยนตร์แอนิเมชันยอดเยี่ยมจากภาพยนตร์ ‘Persepolis’


‘Persepolis’ เป็นแอนิเมชันที่เล่าเรื่องราวตั้งแต่เด็กจนโตของมาร์จาน ซาตราปี ที่เติบโตขึ้นในช่วงที่มีการปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครองของอิหร่านและการทำสงครามกับอิรัก โดยเธอได้ถ่ายทอดเรื่องราวความรุนแรง ความรู้สึกแปลกแยก ประสบการณ์พลัดถิ่น และการถูกลิดรอนอิสรภาพในรัฐอิสลามที่ได้ประสบพบเจออย่างตรงไปตรงมา ไม่ว่าจะเป็นการถูกบังคับให้สวมฮิญาบ ถูกห้ามซื้อสินค้าและมีค่านิยมอย่างตะวันตก การที่สมาชิกในครอบครัวหัวก้าวหน้าของเธอต้องถูกจำคุก หรือแม้แต่การถูกครอบครัวส่งไปอยู่ต่างประเทศเพื่อความปลอดภัย จนไม่อาจกลับไปยังประเทศบ้านเกิดของเธอได้อีก

“ในตอนนั้น พวกเขาพร่ำบอกผู้หญิงซ้ำ ๆ ว่าพวกเธอมีค่าแค่ครึ่งหนึ่งของผู้ชาย” – หลังจากการปฏิวัติที่กลุ่มมุสลิมเคร่งศาสนาได้โค่นล้มระบอบกษัตริย์ได้สำเร็จ รวมถึงสถาปนาอิหร่านเป็นสาธารณรัฐอิสลามในปี ค.ศ.1979 อิหร่านก็ตกอยู่ภายใต้การปกครองด้วยกฎหมายแบบอิสลามและระบอบปิตาธิปไตยอย่างเข้มข้น ผู้หญิงถูกลิดรอนสิทธิในรูปแบบต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการถูกกีดกันจากบางอาชีพ เสียสิทธิในการตัดสินใจหย่าร้างด้วยตนเอง ผู้หญิงทุกคนถูกบังคับให้สวมฮิญาบ และออกไปข้างนอกเมื่อได้รับอนุญาตจากสมาชิกในครอบครัวเพศชายเท่านั้น รวมถึงยังมีการใช้ความรุนแรงกับผู้ที่ออกมารณรงค์ต่อต้านอีกด้วย

ผ้าคลุมศีรษะและการกดขี่ผู้หญิง – อย่างไรก็ตาม กรณีที่ประเทศฝรั่งเศสห้ามหญิงมุสลิมสวมผ้าคลุมศีรษะในที่สาธารณะโดยให้เหตุผลว่าผ้าคลุมผมเป็น ‘เครื่องแต่งกายที่แสดงถึงการกดขี่เพศหญิง’ ก็เป็นอีกประเด็นที่ถูกพูดถึงอย่างกว้างขวาง บ่อยครั้งที่ซาตราปีเองก็ถูกอ้างถึงในการถกเถียงเรื่องนี้ เนื่องจากเธอได้เล่าไว้ในการ์ตูน Persepolis ถึงประสบการณ์ความอึดอัดคับข้องใจที่ต้องถูกบังคับให้สวมผ้าคลุมศีรษะหลังการปฏิวัติอิหร่าน แต่เธอก็ไม่ได้เห็นด้วยกับข้อห้ามดังกล่าวของทางการฝรั่งเศส

“ฉันไม่ได้ต่อต้านผ้าคลุมศีรษะ ฉันต่อต้านการบังคับให้สวมผ้าคลุมศีรษะต่างหาก” – ซาตราปีกล่าว “ตั้งแต่สมัยพระเจ้าชาห์ จะเห็นผู้หญิงสวมผ้าพันคอ ชาดอร์ หรืออะไรพวกนี้เต็มไปหมดในกรุงเตหะราน แต่ตอนนั้นเรายังมีทางเลือกว่าจะสวมหรือไม่สวมก็ได้ ซึ่งนั่นก็ไม่มีปัญหาเลย แต่เมื่อมีกฎหมายที่บังคับให้คุณต้องสวมอะไรบางอย่างบนศีรษะ สำหรับฉันแล้วนั่นแหละเป็นปัญหา ดังนั้นแล้ว ไม่ว่าจะห้ามหรือบังคับให้สวมก็ไม่ต่างกัน”

ทุกศาสนาต่างต่อต้านเฟมินิสม์กันทั้งนั้น – เมื่อถูกถามว่าเธอรู้สึกว่าการคลุมฮิญาบหรือศาสนาอิสลามนั้นต่อต้านแนวคิดเฟมินิสม์หรือไม่ ซาตราปีตอบว่า “ฉันคิดว่าไม่ว่าศาสนาไหนก็ต่อต้านเฟมินิสม์ทั้งนั้นแหละ ไม่ว่าจะศาสนาคริสต์ ยูดาห์ หรือแม้แต่พุทธและฮินดู ทุก ๆ ศาสนา แต่ในอีกแง่หนึ่ง ถึงฉันจะเกลียดการบังคับสวมผ้าคลุมศีรษะเพราะพวกเขาบังคับให้ฉันสวมมัน แต่ฉันจะมีสิทธิอะไรไปบอกคนที่อยากสวมผ้าคลุมว่า ‘ห้ามสวมนะ’ กันล่ะ”

สำหรับซาตราปี การที่ฝรั่งเศสห้ามหญิงมุสลิมสวมผ้าคลุมศีรษะเพราะอ้างว่าเป็น “รัฐฆราวาส” ที่แยกศาสนาออกจากการเมืองนั้นและการศึกษานั้นเป็นเรื่องย้อนแย้ง เธอกล่าวว่า “แม้เด็กหญิงมุสลิมเหล่านี้จะเกิดที่ฝรั่งเศส และครอบครัวของพวกเธอก็อยู่ที่นี่มา 3 ชั่วอายุคนแล้ว แต่ทุกคนก็ยังเรียกเธอว่าคน ‘อาหรับ’ คือถ้าคุณเป็นนักฟุตบอลมากฝีมือ เมื่อนั้นคุณก็นับเป็นคนฝรั่งเศส แต่ถ้าคุณมีฐานะยากจน คุณคือคน ‘อาหรับ’ นั่นแหละคือปัญหาที่แท้จริง พวกเขาบอกว่าสวมผ้าคลุมขัดต่อความเป็นรัฐฆราวาส แต่ทำไมตอนพระสันตะปาปาสิ้นพระชนม์ ทุกคนต้องมาโศกเศร้าไว้อาลัยล่ะ พวกเขาบอกว่า ‘ประเทศมุสลิม’ อย่างนั้นอย่างนี้ แต่แค่การเรียกประเทศหนึ่งว่าเป็น ‘มุสลิม’ ก็ขัดต่อการแยกศาสนาออกจากรัฐแล้ว เพราะคุณกำลังตัดสินวัฒนธรรมของสังคมหนึ่งจากแค่ศาสนา”

“เวลาเขาพูดถึงเรา จะมีแค่ความเป็น ‘อาหรับราตรี’ ไม่ก็ ‘การก่อการร้าย’ เท่านั้น” – “ถ้าฉันวาดดอกไม้ พวกเขาก็จะบอกว่ามันเป็นศิลปะ “อิสลาม” ไม่ว่าคุณจะทำอะไร ถ้าคุณเป็นมุสลิม นั่นคือสิ่งที่จะกำหนดความเป็นตัวคุณ ซึ่งนั่นมันน่าขันมาก”

เมื่อภาพจำนำไปสู่การเหมารวมคนอิหร่าน – เมื่อพูดถึงประเทศอิหร่าน ผู้คนมักจะนึกถึงสงคราม กลุ่มหัวรุนแรง และผู้สนับสนุนลัทธิสุดโต่ง และหลายครั้งที่ภาพจำเหล่านี้ก็ส่งผลต่อมุมมองที่คนนอกมีต่อคนอิหร่านอย่างเลี่ยงไม่ได้ ซาตราปีจึงตั้งใจถ่ายทอดเรื่องราวของเธอผ่านการ์ตูน เพื่อให้โลกได้รับรู้ว่าชาวอิหร่านไม่ได้เป็นเช่นนั้นเสมอไป และเพียงกลุ่มคนที่ปกครองประเทศก็ไม่ได้เป็นตัวแทนของชาวอิหร่านทั้งหมด

“อารยธรรมที่เก่าแก่และรุ่งเรืองนี้มักถูกเอามาโยงกับความคลั่งศาสนาและการก่อการร้ายเสมอ ในฐานะคนอิหร่านที่ใช้ชีวิตในอิหร่านมาเกินครึ่งชีวิต ฉันรู้ว่าภาพจำนี้ห่างไกลจากความเป็นจริงมาก นี่เป็นเหตุผลที่การเขียน Persepolis ถึงสำคัญกับฉันนัก ฉันเชื่อว่าทั้งประเทศไม่ควรถูกตัดสินจากแค่สิ่งไม่ดีที่พวกสุดโต่งไม่กี่คนทำ แล้วฉันก็ไม่อยากให้คนอิหร่านที่ต้องสละชีวิตไปในคุกจากการเรียกร้องอิสรภาพ คนที่ตายจากสงครามกับอิรัก คนที่ต้องทุกข์ทรมานภายใต้การปกครองที่กดขี่สารพัด หรือคนที่ถูกบังคับให้ต้องจากลาครอบครัวและบ้านเกิดต้องถูกหลงลืมไป คนเราให้อภัยได้ แต่ไม่ควรจะลืม”

#Human #MarjaneSatrapi
#Persepolis #IslamicRevolution #Secularism

Content by Yanisa Sunanchaiyakarn
Graphic by Napaschon Boontham
สนทนาเรื่องเพศได้ที่กลุ่ม ‘เพศ’: https://bit.ly/2LKTzTg
อ่านคอนเทนต์เรื่องเพศอื่นๆ: https://bit.ly/3hhRUzp

อ้างอิง
Youtube: https://bit.ly/3ugRznu
Asia Society: https://bit.ly/2NntN8A
Vogue: https://bit.ly/2NGmskq
Anadolu Agency: https://bit.ly/3sbXNDb
National Secular Society: https://bit.ly/2ZETlQV
ภาพ: Sarah L. Voisin (WASHINGTON POST)
#SPECTRUM #พื้นที่ความคิดของทุกสีสัน

- Advertisement -
ญาณิศา สุนันท์ชัยการ
ญาณิศา สุนันท์ชัยการ
นิสิตปี 3 เอกอังกฤษ อักษรฯ จุฬา ที่มีความฝันว่าสักวันสังคมนี้จะเป็นอิสระจากกรอบคิดปิตาธิปไตยและโอบรับความแตกต่างหลากหลายอย่างแท้จริง สนใจ feminist literature และการศึกษา graphic novels
นภัสชล บุญธรรม
นภัสชล บุญธรรม
Illustrator & Graphic Designer